Ο αυτισμός είναι μια μορφή νευροδιαφορετικότητας: ένας φυσικός, μη παθολογικός τρόπος με τον οποίο το νευρικό σύστημα επεξεργάζεται πληροφορίες, σχέσεις και αισθητηριακά ερεθίσματα. Δεν είναι ασθένεια ούτε κάτι που χρειάζεται «διόρθωση». Είναι μέρος της φυσικής ποικιλότητας της ανθρώπινης ανάπτυξης.
Ο αυτισμός δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Κάποια χαρακτηριστικά είναι παρόντα από την πρώιμη παιδική ηλικία, ενώ άλλα γίνονται πιο ορατά αργότερα, όταν αυξάνονται οι απαιτήσεις του περιβάλλοντος. Επιπλέον, πολλά αυτιστικά άτομα καμουφλάρουν (masking) τις δυσκολίες τους· το γεγονός ότι «τα καταφέρνουν» εξωτερικά δεν σημαίνει ότι δεν δυσκολεύονται ή ότι αυτό δεν τα εξαντλεί.
Κοινωνική αμοιβαιότητα και επικοινωνία
Η κοινωνική αμοιβαιότητα αφορά την ικανότητα να συντονίζεται κανείς με τους άλλους: να χτίζει τη συζήτηση πάνω σε όσα λέει ο συνομιλητής, να λαμβάνει υπόψη την οπτική του και να προσαρμόζεται στο κοινωνικό πλαίσιο.
Ένα αυτιστικό άτομο μπορεί:
- να δυσκολεύεται να χαιρετήσει ή να ξεκινήσει μια αλληλεπίδραση (συχνά παρερμηνεύεται ως ντροπή, αδιαφορία ή σνομπισμός),
- να μην δείχνει ενδιαφέρον για θέματα που δεν το αφορούν άμεσα, κάτι που μπορεί να εκληφθεί ως εγωκεντρισμός,
- να δυσκολεύεται να μοιραστεί προσωπικές πληροφορίες ή να δείξει περιέργεια για τους άλλους,
- να έχει χαμηλή «κοινωνική ενέργεια» και να εξαντλείται από τη συζήτηση, καθώς αυτή απαιτεί συνεχή επεξεργασία,
- να επικοινωνεί με τρόπο πολύ άμεσο ή κυριολεκτικό, που συχνά παρερμηνεύεται ως αγένεια,
- να δίνει είτε υπερβολικά πολύ είτε ελάχιστο πλαίσιο όταν αφηγείται μια ιστορία,
- να δυσκολεύεται ιδιαίτερα σε μεγάλες ομάδες,
- να λέει κάτι ακριβές και αληθές χωρίς να υπολογίζει τον συναισθηματικό αντίκτυπο,
- να μην αναγνωρίζει εύκολα τις προθέσεις των άλλων, γεγονός που μπορεί να το εκθέτει σε κινδύνους.
Σημαντικό: τα αυτιστικά άτομα δεν στερούνται ενσυναίσθησης. Συχνά διαθέτουν έντονη βιωματική ενσυναίσθηση, αλλά μπορεί να δυσκολεύονται στη γνωστική της διάσταση ή να κατακλύζονται από τα συναισθήματα που υπάρχουν γύρω τους.
Μη λεκτική επικοινωνία
Η μη λεκτική επικοινωνία (βλεμματική επαφή, στάση σώματος, τόνος φωνής, ρυθμός και προσωδία ομιλίας) μπορεί να λειτουργεί διαφορετικά.
Συχνά παρατηρούνται:
- διαφορετική αίσθηση του σώματος στον χώρο (π.χ. πολύ κοντινή ή πολύ μακρινή απόσταση από τους άλλους),
- βλεμματική επαφή που μπορεί να είναι έντονη, απούσα ή «μαθημένη» και προσαρμοσμένη στο πλαίσιο,
- δυσκολία στη ρύθμιση του τόνου της φωνής,
- ιδιαιτερότητες στον ρυθμό, τις παύσεις και την προσωδία.
Οι νευροδιαφορετικοί συχνά επικοινωνούν καλύτερα μεταξύ τους, γεγονός που δείχνει ότι δεν πρόκειται απλώς για «έλλειμμα», αλλά για έλλειψη κοινής γλώσσας επικοινωνίας μέσα σε ένα κυρίαρχα νευροτυπικό περιβάλλον.
Σχέσεις και κοινωνική ανάπτυξη
Συνήθως υπάρχει έντονη ανάγκη για σύνδεση, αλλά περιορισμένη ενέργεια ή δεξιότητες για τη διατήρησή της.
Μπορεί να παρατηρηθούν:
- δυσκολία στη συντήρηση σχέσεων,
- μη τυπική κοινωνική εξέλιξη,
- δυσκολία στην κατανόηση της φύσης των σχέσεων (π.χ. ίδια συμπεριφορά προς αγνώστους, συνομηλίκους και ενήλικες),
- μειωμένος φόβος απέναντι στην εξουσία,
- δυσκολία στη διαχείριση συγκρούσεων (είτε απόλυτη επιβολή, είτε πλήρης υποχώρηση, είτε αποχώρηση).
Η κοινωνική ευελιξία και η προσαρμογή σε διαφορετικά πλαίσια μπορεί να είναι ιδιαίτερα απαιτητικές.
Επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές (stimming)
Οι επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές μπορεί να είναι κινητικές, λεκτικές ή να αφορούν αντικείμενα.
Παραδείγματα:
- rocking, flapping,
- skin picking, scratching,
- παιχνίδι με τα μαλλιά ή τα δάχτυλα,
- επαναλαμβανόμενοι ήχοι ή κινήσεις,
- ηχολαλία,
- επανάληψη τραγουδιών, διαλόγων ή ερωτήσεων,
- παρακολούθηση των ίδιων ταινιών ή σειρών.
Οι συμπεριφορές αυτές λειτουργούν συνήθως αυτορρυθμιστικά και ηρεμιστικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όμως, μπορεί να γίνουν τόσο έντονες που το άτομο δυσκολεύεται να «βγει από τη λούπα».
Ευελιξία και ακαμψία
Ο αυτισμός δεν σημαίνει πάντα απόλυτη ανάγκη για πρόγραμμα. Συχνά υπάρχουν «νησίδες ακαμψίας» που συνυπάρχουν με περιοχές ευελιξίας.
Μπορεί να εμφανίζονται:
- ρουτίνες και τελετουργίες,
- έντονες αντιδράσεις σε μικρές αλλαγές,
- δυσκολία στις μεταβάσεις,
- ασπρόμαυρη σκέψη,
- δυσκολία στο να δουν εναλλακτικές οπτικές,
- ισχυρή ηθική πυξίδα και αυστηρή τήρηση κανόνων,
- κυριολεκτική κατανόηση της γλώσσας,
- δυσκολία αποχωρισμού αντικειμένων.
Έντονα και μη τυπικά ενδιαφέροντα
Τα ενδιαφέροντα μπορεί να είναι έντονα, βαθιά και συχνά μη συνηθισμένα (π.χ. ζώα, φυτά, ανθρώπινη συμπεριφορά, γλώσσες, μουσική, τέχνη, έρευνα, συγκεκριμένα σπορ, φανταστικοί κόσμοι).
Η ενασχόληση με αυτά τα ενδιαφέροντα αποτελεί βασικό πόρο αυτορρύθμισης και ενέργειας.
Αισθητηριακές διαφορές
Οι αισθητηριακές εμπειρίες μπορεί να είναι εντονότερες ή μειωμένες.
Μπορεί να υπάρχει:
- υπερευαισθησία σε ήχους, φώτα, υφές, γεύσεις ή μυρωδιές,
- έντονη δυσφορία σε πλήθη ή θόρυβο, ακόμη και σωματικός πόνος,
- ανάγκη για έντονη πίεση (π.χ. κουβέρτες βαρύτητας),
- υπόευαισθησία στον πόνο, τη θερμοκρασία, την πείνα ή την ανάγκη για τουαλέτα,
- χαμηλή επίγνωση σωματικών και συναισθηματικών καταστάσεων,
- αναζήτηση έντονων ερεθισμάτων (φως, κίνηση, υφές, μυρωδιές).
Σε ορισμένα άτομα εμφανίζεται και συναισθησία.
Κλείνοντας
Τα παραπάνω χαρακτηριστικά δεν αποτελούν ελλείμματα, αλλά διαφορετικούς τρόπους ύπαρξης και επεξεργασίας του κόσμου. Η κατανόηση, η αποδοχή και η προσαρμογή του περιβάλλοντος μπορούν να μειώσουν σημαντικά τη δυσκολία και να ενισχύσουν τη σύνδεση, τη μάθηση και την ευημερία.
Πηγές:
Henderson, D., Wayland, S., & White, J. (2023). Is this autism?: A guide for clinicians and everyone else. Routledge.
Henderson, D., Wayland, S., & White, J. (2023). Is this autism?: A companion guide for diagnosing. Routledge.